Auteur
Carel ten Cate

Illustraties
Elwin van der Kolk

Uitgave
KNNV Uitgeverij 2026
224 pagina’s, 17,5 x 24 cm
ISBN 978 90 5011 988 7
€ 29,95

Vogelgeluiden ontrafeld is het hoogtepunt en sluitstuk van een lange academische carrière. Carel ten Cate (1953) is een emeritus-hoogleraar gedragsbiologie. Hij heeft zijn hele leven diercommunicatie bestudeerd en dan met name vogelzang, resulterend in honderden wetenschappelijke artikelen en tientallen promovendi die bij hem zijn gepromoveerd. Al die kennis staat nu toegankelijk in een goed leesbaar en interessant boek, dat terecht is genomineerd voor de Natuurboekenprijs 2026.

Ik ben best ingelezen in het onderwerp (auteur van o.m. Wat zingt daar?, Veldgids Vogeltrek en Veldgids Vogelzang – AdG) en herkende veel uit eerder onderzoek: zingende vrouwtjes, ‘sexy’ lettergrepen, stadsvogels die hoger gaan zingen om boven het verkeerslawaai uit te komen enz.

Maar er wordt zoveel gepubliceerd over vogelzang dat het niet bij te houden is. Daardoor kwam ik toch tal van nieuwe feiten tegen. Zoals de reconstructie van het geluid van de dodo, het feit dat pimpelmezen relatief vaker hun triller-zangtype laten horen wanneer er koolmezen in de buurt zijn, of dat de variatie in de tjurrrrrr-alarmroep van de koolmees samenhangt met de ernst van de bedreiging. Ten Cate bespreekt het allemaal systematisch, en bespreekt ook hóe de onderzoekers tot hun conclusies zijn gekomen, alsof je er zelf bij bent.

Een eigen ‘herontdekking’ van Ten Cate is het vocale leervermogen van de Australische muskuseend. Hij kwam in een boek een opmerking tegen over een eend die geluiden zou imiteren en dus een leervermogen heeft. Een onwaarschijnlijk verhaal, omdat eenden ver verwijderd zijn van de stamboom van de zangvogels. Maar Ten Cate dook erin en wist na veel speurwerk de oorspronkelijke opnames te achterhalen. Het was wereldnieuws, niet zozeer om de wetenschappelijke reikwijdte, maar om een van de zinnetjes die de eend voortdurend uitsprak: ‘You bloody fool’.

De laatste twee hoofdstukken gaan over meer speculatieve zaken. Kun je vogelgeluiden vergelijken met taal? Of is vogelzang muziek? Het onderzoek daarnaar staat nog in de kinderschoenen. In een interview in Trouw dat Ten Cate gaf, vertelde hij: ‘We weten nog maar 1%’. Genoeg studiestof voor nieuwe generaties dus!

Kortom, een fascinerend boek, vol weetjes en met veel diepgang, waardoor je het niet zomaar uitleest. Een klein kritiekpuntje, eerder een wens: in de weergave van de internationale onderzoeken worden talloze voor mij onbekende vogels besproken. Je wil dan natuurlijk weten hoe de witkruingors, het ornaatelfje, of de grote honingspeurder eruit zien, en vooral: hoe hun geluiden klinken. Het boek had van mij daarom uitgebreid mogen worden met foto’s van de vogels en QR-codes die verwijzen naar de geluiden op internet. Misschien kan dit in een volgende uitgave gerealiseerd worden.