Auteurs
Harold Timans, Henk-Jan van der Kolk
en Ron Poot

Foto’s
Henk-Jan van der Kolk, Ron Poot e.a.

Uitgave
Noordboek Natuur 2026
280 pagina’s, 17 x 22 cm, harde omslag
ISBN 978 94 6471 412 8
€ 24,90

Bij elke hap lucht die we nemen, zitten een tot tien sporen van korstmossen, en ook nog sporen van paddenstoelen, pollen enz. Ze doen geen kwaad – of zijn ze misschien juist goed voor het menselijk gestel? – maar deze getallen geven wel aan hoeveel ontelbare sporen van korstmossen door het luchtruim zweven. Geschat wordt dat vijf tot tien procent van het aardoppervlak wordt bedekt door korstmossen. Je komt deze in biologische mysteries gehulde levensvorm overal tegen, ook rond je huis.

Korstmossen vormen een twee-eenheid tussen schimmels en algen. Solo-schimmels, zoals paddenstoelen, zorgen via een ondergronds netwerk van schimmeldraden voor hun eigen levensonderhoud. Onder de naam korstmossen werken schimmels zeer effectief samen met algen en zijn ze in staat om de meest barre omstandigheden te overleven. Kort gezegd: de schimmel omsluit de alg, beschermt deze tegen uitdroging en straling, terwijl de alg voor de benodigde energie zorgt. Hoe ze dat precies doen is een groot raadsel. Mensen zijn er bijvoorbeeld nog nooit in geslaagd om korstmossen in een lab te kweken.

In Miniatuurwereld wordt een heel boeiend beeld geschetst van het leven van korstmossen, een perfecte symbiose tussen schimmel en alg. Wereldwijd zijn er twintig tot vijfentwintig duizend soorten bekend, in ons land zo’n zeven- à achthonderd. Ze kunnen honderden tot duizenden jaren oud worden. Omdat in een korstmos de schimmel dominant aanwezig is, is de wetenschappelijke naam gebaseerd op die schimmel. Korstmossen worden, ook al door hun naam, nogal eens verward met mossen, maar dat zijn planten met stengels en blaadjes, meestal groen. Daarom spreken korstmoskenners liever van lychenen.

Korstmossen hebben een ingewikkeld voortplantingsproces, via de sporen (meervoud van spore = zaad) in de lucht en door het klonen van zichzelf: door zgn. vegetatieve voortplanting worden stukjes van hun lichaam afgesnoerd. Er zijn drie overheersende groeiwijzen: soort struikje, bladachtig en korstvormig. Ze komen overal voor, in bossen, op stenen en veel op zandgronden, vooral op de heide. Ze groeien erg langzaam. Korstmossen vervullen tal van nuttige functies in onze ecosystemen. Vroeger werden korstmossen gebruikt als kleurstof, zelfs voor medicinaal gebruik en soms als voedsel. Tegenwoordig zijn het graadmeters voor luchtvervuiling en klimaatverandering.

Uiteraard hebben ook korstmossen vijanden, zeker slakken, maar ook springstaartjes, mijten en diverse soorten nachtvlinders. Om zich te beschermen hebben korstmossen giftige chemische stofjes ontwikkeld, wel zo’n duizend soorten. De meeste zijn uniek en komen niet voor in andere organismen. Deze stofjes geven korstmossen ook hun kleur. Door hun fraaie vormen en kleuren zijn korstmossen inspiratiebronnen voor kunstenaars, daaraan is een hoofdstuk gewijd. De auteurs omschrijven korstmossen als ‘unieke microschilderijen en architecturale hoogstandjes’.

Miniatuurwereld is geen determinatiegids. Het is een kijk- en leesboek, vol met pakkende en soepel leesbare beschrijvingen van deze fascinerende levensvormen. Moderne macrolenzen brengen de fotogenieke korstmossen een stuk dichter bij het grote publiek. Om korstmossen, die in het algemeen weinig belangstelling trekken van natuurliefhebbers, te ‘promoten’, had aan macrofotografie best aandacht besteed mogen worden. De auteurs hebben zo’n cursus niet meer nodig, gelet op hun talrijke prachtige foto’s.